هوش مصنوعی در هنر / صدای نوربرت وینر چگونه بازآفرینی شد؟

به گزارش راوی تجربه، نمایشگاه «شرایط نوظهور» (Emergent Conditions) از ۳ تا ۸ نوامبر ۲۰۲۶ در فضای هنری ترانسمِدیاله (transmediale studio) در برلین برگزار می‌شود. این نمایشگاه سه اثر هنری را گرد هم آورده که در نقطه تلاقی هنر، پژوهش علمی و فناوری‌های نوین قرار دارند و می‌توان آن را نمونه‌ای از کاربرد هوش مصنوعی در هنر به حساب آورد.

هوش مصنوعی در هنر؛ بازآفرینی صدا چگونه انجام شد؟

یکی از آثار شاخص این مجموعه، فیلمی با عنوان «گرانش همه ما را با خود خواهد برد» (Gravity Will Take Us All) ساخته زنو گریس (Zeno Gries) است. این اثر به زندگی و مرگ نوربرت وینر (Norbert Wiener)، ریاضی‌دان آمریکایی و بنیان‌گذار علم سایبرنتیک، می‌پردازد؛ دانشمندی که اندیشه‌هایش نقش مهمی در شکل‌گیری نگاه امروزی به ارتباط میان انسان، اطلاعات و ماشین داشت.

گریس در این فیلم از صداهای واقعی سخنرانی‌های وینر استفاده کرده و آن‌ها را با متنی تخیلی ترکیب کرده است. بخش‌هایی از روایت نیز با نسخه‌ای تقریبی و تولیدشده با هوش مصنوعی از صدای این دانشمند اجرا می‌شوند. بنابراین، آنچه مخاطب می‌شنود بازسازی کامل و مستند صدای وینر نیست؛ بلکه ترکیبی هنری از اسناد صوتی واقعی و بازآفرینی دیجیتال است.

نوربرت وینر؛ دانشمندی که ارتباط انسان و ماشین را تغییر داد

نوربرت وینر از چهره‌های کلیدی تاریخ علوم رایانه و ریاضیات در قرن بیستم به شمار می‌رود. او با توسعه نظریه سایبرنتیک، به بررسی ارتباط میان کنترل، ارتباطات و انتقال اطلاعات در موجودات زنده و ماشین‌ها پرداخت. یکی از ایده‌های مهم در اندیشه وینر، شباهت‌هایی بود که میان عملکرد سیستم عصبی انسان و سازوکارهای پردازش اطلاعات در ماشین‌ها وجود دارد.

این دیدگاه‌ها بعدها در شکل‌گیری حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، نظریه کنترل و علوم شناختی تأثیرگذار شدند. نکته جالب اینجاست که وینر صرفاً به پیشرفت فناوری خوش‌بین نبود. او درباره پیامدهای اجتماعی و انسانی اتوماسیون و جایگزینی نیروی انسانی با ماشین‌ها نیز هشدار می‌داد.

فیلم زنو گریس با بازگشت به اندیشه‌های این دانشمند، نوعی گفت‌وگوی خیالی میان گذشته و آینده ایجاد می‌کند؛ گفت‌وگویی که در آن فناوری‌های امروزی، پرسش‌های قدیمی وینر درباره هویت و ماهیت انسان را دوباره مطرح می‌کنند.

سه اثر هنری درباره آینده انسان و هوش مصنوعی

نمایشگاه Emergent Conditions تنها به بازآفرینی صدای یک دانشمند محدود نمی‌شود. این رویداد سه اثر از سه هنرمند را در کنار یکدیگر قرار داده است که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به رابطه انسان و فناوری می‌پردازند.

آماندا متزگر (Amanda E. Metzger) در اثر خود با عنوان «re-» به مفهوم فشرده‌سازی اطلاعات و فراموشی توجه کرده است. ایده اصلی این اثر آن است که برای خلق چیزهای تازه، گاهی باید بخشی از اطلاعات را کنار گذاشت؛ موضوعی که هم در علوم رایانه و هم در علوم اعصاب اهمیت دارد.

لائورا بنش (Laura Benech) نیز در اثر «Emergence Hidden States and Another Worlds» به سراغ سیگنال‌های پنهانی رفته که بر تجربه روزمره انسان تأثیر می‌گذارند، اما همیشه به‌سادگی قابل مشاهده یا اندازه‌گیری نیستند.

در کنار این دو اثر، فیلم زنو گریس با تمرکز بر حافظه، صدا و هویت، پرسشی متفاوت را مطرح می‌کند: اگر فناوری بتواند الگوهای صوتی و فکری یک انسان را بازآفرینی کند، چه چیزی از هویت او قابل بازتولید خواهد بود؟

آیا هوش مصنوعی می‌تواند خاطرات انسان را زنده کند؟

یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های این نمایشگاه، پرداختن به موضوعی است که با گسترش مدل‌های هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا کرده است: امکان بازآفرینی ویژگی‌های انسانی از طریق داده‌های دیجیتال. 

امروزه ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند با استفاده از نمونه‌های صوتی، الگوهای گفتاری افراد را تقلید کنند. این توانایی در حوزه‌هایی مانند تولید محتوای صوتی، دوبله، سینما و بازسازی آرشیوهای تاریخی کاربردهای تازه‌ای ایجاد کرده است. بااین‌حال، بازسازی صدای یک فرد لزوماً به معنای بازگرداندن خاطرات، شخصیت یا آگاهی او نیست. یک مدل هوش مصنوعی می‌تواند ویژگی‌های صوتی و زبانی را تقلید کند، اما این موضوع با زنده کردن تجربه ذهنی یک انسان تفاوت اساسی دارد.

اثر زنو گریس نیز دقیقاً در همین مرز حرکت می‌کند؛ جایی که فناوری می‌تواند تصویری شنیداری از گذشته بسازد، اما همچنان این پرسش باقی می‌ماند که کدام بخش از آن واقعیت تاریخی و کدام بخش حاصل تخیل هنری است.

نمایشگاه Emergent Conditions از ۳ تا ۸ نوامبر در فضای transmediale studio در مجموعه silent green برلین برگزار می‌شود و بخشی از برنامه هفته علم برلین (Berlin Science Week) است.

این رویداد نشان می‌دهد که هوش مصنوعی دیگر فقط موضوع آزمایشگاه‌های فناوری نیست و به‌تدریج به ابزاری برای بازاندیشی درباره هنر، حافظه، هویت و آینده انسان تبدیل می‌شود.

این مطلب را نیز بخوانید: کاربرد هوش مصنوعی در هنر / از ایده‌پردازی تا خلق اثر با مثال عملی