چگونه شعر را درک کنیم؟ / ۸ راهکار عملی و ساده برای فهم عمیق‌ شعر

به روایت راوی تجربه، خوانش شعر ممکن است در ابتدا کاری پیچیده و حتی ترسناک به‌نظر برسد؛ اما در حقیقت شعر نیز مانند هر نوع نوشته‌ی دیگری که می‌خوانیم، از زبان بهره می‌گیرد تا بر خواننده تأثیر بگذارد و مقصود نویسنده را بیان کند. برای فهم یک شعر، نخست نباید نگران متوجه شدن تک به تک اجزاء تشکیل‌دهنده‌ی آن باشیم؛ بلکه بهتر است بر هر آنچه که برایمان قابل‌حل است متمرکز شویم و سپس سعی در کشف سبک شخصی شاعر و شگرد‌های ادبی حاضر در شعر داشته باشیم.

احتمالاً شما که این متن را می‌خوانید، می‌دانید که شعر مجبور نیست از یک وزن، الگو، یا نوع قافیه‌ی به‌خصوص پیروی کند تا ما بتوانیم آن را "شعر" بنامیم. شعر همچنین می‌تواند از هر موضوعی سخن بگوید، از یک احساس کوچک گرفته تا یک فاجعه‌ی بزرگ؛ محتوای شعر محدود نیست. و خوب است به یاد داشته باشیم که در بسیاری از موارد، اشخاص مختلف درک‌های متفاوتی از شعری یکسان دارند؛ بنابراین می‌توان گفت که معنای شعر، در انحصار و قفل و زنجیر هیچ‌کس نیست. پس جای وسواس در اطمینان حاصل کردن از داشتن تفسیر "درست" از شعر، وجود ندارد.

با این حال، اگر همچنان اعتمادبه‌نفس کافی برای مطالعه‌ی شعر را ندارید؛ مسیر را با قدم های کوچک آغاز کنید. گاهی حتی عنوان یک شعر راهنمای جامعی است، پس ذهن خود را آزاد و باز نگه دارید.

چگونه شعر را درک کنیم؟

هشت راهکار عملی برای شروع یک شعر به قصد فهمیدن آن:

۱. شعر را با صدای بلند بخوانید تا به درکی کلی از ریتم و در صورت وجود، قافیه‌های آن برسید و لحنی متناسب با فضای حاکم بر شعر انتخاب کنید‌.

۲. شعر را دوباره بخوانید و تلاش کنید "گوینده" را بشناسید. آیا گوینده فردی غمگین است؟ از چیزی خشمگین است؟ به چیزی عشق می‌ورزد؟ بیشتر به وصف می‌پردازد یا توضیح؟ آیا نشانه‌هایی در شعر هستند که ما را از نوع بینش او به موضوع آگاه سازند؟ اصلا چند نفر صحبت می‌کنند؟

۳. به واژگان دقت کنید. اگر می‌خواهید زیر کلماتی که متوجه نمی‌شوید، یا به طور کلی حائز اهمیت به نظر می‌آیند، خط بکشید. هر کدام از آن‌ها شما را به چه فکری وادار می‌کنند؟ گاهی مفهوم ازچشم‌پوشیده در همین مکان‌ها پنهان است.

۴. به بار معنایی مثبت یا منفی بپردازید. اگر دریافت دلیل اهمیت کلمات برایتان دشوار است، به ماهیت آنها توجه کنید. برای اینکار حتی می‌توانید از رنگ‌های مختلف استفاده کنید و سپس به نحوه‌ی قرارگیری عبارات مثبت یا منفی در جایگاه‌های مختلف شعر نگاه کنید. میزان مثبت‌ها بیشتر است یا منفی‌ها؟ این مفاهیم به صورت پراکنده و درهم‌آمیخته در شعر حضور دارند یا سیری از یکی به دیگری طی می‌شود؟

۵. به نام‌گذاری ها توجه کنید؛ حتی نام شعر. به موضوعات بحث شعر چه نام‌هایی نسبت داده شده‌اند؟ خود اسم شعر چه چیزی به تصویر کلی آن اضافه می‌کند؟

۶. از حواس پنج‌گانه خود بهره بگیرید. تصاویر را ببینید. هر شعری لزوماً تصویری نوشته نشده است؛ اما تصور "شکل" شعر می‌تواند گامی بزرگ در درک آن باشد. نسبت به رنگ‌ها، طعم‌ها، بوها، صداها، و حتی احساس‌های قابل لمسی که از شعر برداشت می‌کنید حساس باشید. ساختن یک جهان کلی در ذهن برای شعر، هر قدر هم که کوچک باشد، اقدامی مؤثر بر فهم آن است.

۷. توقف کنید. شعر سؤالی می‌پرسد؟ لحظه ای درنگ کنید. علامت تعجب می‌بینید؟ با لحن مناسب آن را بخوانید و صبر کنید. همین مکث‌ها و گسستگی‌ها هستند که یکنواختی شعر را می‌شکنند. همچنان، مراقب باشید که وقفه‌های بی‌هدف ایجاد نکنید.

۸. بخش‌های شعری و عناصر گیج‌کننده را بشناسید. به عنوان گام پایانی -اگرچه بی‌نهایت روش برای درک شعر وجود دارد- مصراع‌ها، بیت‌ها، یا بند‌ها (غالباً در قالب شعر نو) را شناسایی کنید. به نظر شما چرا این بخش‌ها وجود دارند؟ شاعر چطور آن‌ها را تقسیم‌بندی کرده است؟ چه چیزهایی باعث سردرگمی‌تان می‌شوند؟ همه را استخراج کنید تا به شفافیت ذهنی برسید.

در نهایت و بعد از این مشاهدات اولیه، باید حداقل یک ایده از آنچه در شعر می‌گذرد به فکرتان رسیده باشد. این افکار مهم هستند، چون این شما هستید که بر اساس ارتباط خود با شعر به آن‌ها رسیده‌اید. پس پیش از آن‌که سراغ خواندن تفاسیر دیگران از شعر بروید، خودتان در صورت تمایل از ادراک‌تان یادداشت‌برداری کنید.

اما لازم است بدانیم که شعر تنها از آنچه می‌گوید معنا نمی‌گیرد. گاهی "چگونگی" گفتن، لایه‌های عمیق‌تری به شعر اضافه می‌کند که درک آن‌ها نیز به همان اندازه اهمیت دارد. در قسمت بعد، با آرایه‌های ادبی و نقش آن‌ها در شکل‌گیری محتوا و زیبایی شعر بیشتر آشنا خواهیم شد.

روایت‌های تجربه محور را اینجا بخوانید.