در گفتگو با علیرضا توانا مطرح شد:
خط باریک میان حمایت و جریمه / مالیات هنرمندان و اهالی فرهنگ نیازمند چتر حمایتی
فرهنگ و هنر روح جامعه است، اما فعالان این عرصه سال‌هاست در مواجهه با قوانین خشک و متغیر مالیاتی دچار چالش‌های جدّی می‌شوند. اهالی فرهنگ و هنر به دلیل تمرکز بر خلق اثر، اغلب فرصت رمزگشایی از بوروکراسی اداری را ندارند و ناخواسته تاوان ابهامات قانونی را می‌دهند. برای بررسی ابعاد این موضوع و دستیابی به راهکارهای حمایتی، با دکتر علیرضا توانا، پژوهشگر اقتصاد فرهنگ، به گفتگو نشسته‌ایم.
چرا هنرمندان شایسته حمایت و معافیت واقعی هستند؟
راوی تجربه: آقای توانا پیش از هرچیز بیایید نگاهی منصفانه و بنیادی داشته باشیم؛ هنر و فرهنگ سرمایه نمادین و ملی هر کشوری است. چرا اساساً قانون‌گذاران در بیشتر نظام‌های حقوقی جهان، فعالیت‌های فرهنگی و هنری را از پرداخت مالیات معاف کرده یا نگاه حمایتی ویژه‌ای به آن دارند؟
علیرضا توانا: درود بر شما و مخاطبان فهیم و فرهیخته رسانه «راوی تجربه». نکته بسیار لطیف و حیاتی را مطرح کردید. اصلاً مبنای فلسفی قانون‌گذاری در حوزه فرهنگ، «حمایت و توسعه» است نه کسب درآمد برای دولت. هنر، کالایی تجاری و ساختاری معمولی نیست که بتوان آن را با متر و معیارهای بازارهای صنعتی، تولیدی یا تجاری سنجید. تولید یک اثر هنری، نگارش یک کتاب، ساخت یک فیلم یا روی صحنه بردن یک تئاتر، ریسک سرمایه‌گذاری فوق‌العاده بالایی دارد و بازگشت سرمایه در آن هرگز تضمین‌شده نیست.
دولت‌ها و حکمرانان در سراسر جهان به این نتیجه منطقی رسیده‌اند که اگر فرهنگ و هنر را با مالیات‌های سنگین و مقررات انقباضی تحت فشار قرار دهند، در واقع ریشه رشد انسانی، تفکر نقادانه و نشاط اجتماعی را خشکیده‌اند. به همین دلیل است که در قانون مالیات‌های مستقیم ما نیز، بند «ل» ماده ۱۳۹ با نگاهی کاملاً حمایتی تدوین شده است تا باری از دوش اهالی فرهنگ بردارد و شرایطی فراهم کند که آن‌ها با آرامش خاطر بیشتری به خلق آثار ماندگار بپردازند.
راوی تجربه: پس مشکل کجاست؟ چرا با وجود این نیت حمایتی و نصّ صریح قانون، باز هم بخش زیادی از اهالی هنر درگیر پرونده‌های سنگین و بدهی‌های آزاردهنده مالیاتی می‌شوند؟
علیرضا توانا: درد بزرگ و گره اصلی دقیقاً همین‌جاست! مشکل از اصل و متن حمایتی قانون نیست؛ مشکل از «شکاف عمیق میان زبان اداری و سخت‌افزارانه دولت با روح لطیف و سیال هنر» است. سازمان امور مالیاتی با زبان آمار، ارقام، پلمب دفاتر، فاکتور رسمی، مواعد زمانی صلب و سامانه‌ها سخن می‌گوید؛ در حالی که هنرمند با الهام، زیست شهودی، تخیل، قلم، بوم و دوربین زنده است. این دو زبان اصولاً یکدیگر را به سختی می‌فهمند و هم‌افزایی ندارند.
متأسفانه نهادهای متولی فرهنگ (نظیر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان سینمایی، یا خانه‌ها و اصناف تخصصی) در تمام این سال‌ها نتوانسته‌اند یک پل ارتباطی مطمئن و مأمن آموزشی دائم برای هنرمندان بسازند تا آن‌ها را بدون سردرگمی با تکالیف اداری آشنا کنند. در نتیجه، هنرمند در میان این هزارتوی اداری تنها می‌ماند و وقتی به خود می‌آید که با برگه‌های تشخیص و جریمه مواجه شده است.
گره کور «تکالیف قانونی» برای هنرمندانِ غرق در خلق اثر
راوی تجربه: خیلی از هنرمندان و پدیدآورندگان گلایه دارند و می‌گویند: «تمرکز ذهنی ما باید روی نوشتن، آهنگسازی، ساختن فیلم یا نقاشی باشد؛ چطور می‌توانیم هم‌زمان درگیر حساب‌کشی‌های اداری، ارزش افزوده و فرم‌های پیچیده اظهارنامه باشیم؟» پاسخ شما به این دغدغه واقعی چیست؟
علیرضا توانا: حرف آن‌ها صددرصد درست و مبنایی است. انتظار اینکه یک نویسنده خلوت‌نشین، یک شاعر، یک نوازنده یا یک نقاش بنشیند و آیین‌نامه‌های پیچیده اجرایی، تبصره ماده ۱۰۰ یا دستورالعمل‌های متغیر سامانه مودیان را زیر و رو کند، اصولاً توقع منصفانه و کارشناسی نیست.
اما واقعیت تلخِ ساختار حقوقی این است که قوانین مالیاتی فعلی کشور بر اساس اصل «ابراز شفاف» طراحی شده‌اند. منطق قانون‌گذار این است که می‌گوید: «من فعالیت هنری تو را معاف کرده‌ام و نرخ آن را صفر در نظر گرفته‌ام، اما از تو می‌خواهم یک حضور اداریِ ساده داشته باشی و درآمد و هزینه‌ات را ابراز کنی تا بتوانم این معافیت را اعمال کنم.»
متأسفانه بسیاری از هنرمندان عزیز به دلیل عدم اطلاع از همین ظاهر ساده قوانین، تصور می‌کنند معافیت یعنی عدم مراجعه به سازمان مالیاتی. همین غفلت اداریِ ناخواسته باعث می‌شود که سازمان مالیاتی آن‌ها را «مودی غیرشفاف» یا متخلف تلقی کند، معافیت‌شان را سلب کرده و جرایم سنگین عدم تسلیم اظهارنامه را برایشان محاسبه کند. یعنی حق قانونی آن‌ها به خاطر یک مسئله کاملاً اداری ضایع می‌شود و این اصلاً منصفانه نیست.
آسیب‌شناسی پدیده‌های نوظهور و چالش سامانه مودیان
راوی تجربه: با ورود فناوری‌های جدید و پایانه‌های فروشگاهی و سامانه‌هایی نظیر «سامانه مودیان»، این چالش‌ها برای هنرمندان مستقل، آموزشگاه‌های کوچک و مؤسسات تک‌منظوره شکل پیچیده‌تری به خود گرفته است. این تحولات دیجیتال را چطور ارزیابی می‌کنید؟
علیرضا توانا: سامانه مودیان یک جراحی بزرگ در زیرساخت مالیاتی کشور است، اما متأسفانه بدون در نظر گرفتن مختصات «اقتصاد خرد هنر» پیاده‌سازی شده است. یک آموزشگاه کوچک موسیقی در یک شهرستان محروم، یک گالری محلی یا یک گروه تئاتر مستقل، اصلاً زیرساخت مالی، نرم‌افزاری یا توان استخدام یک حسابدار تمام‌وقت را ندارد.
وقتی این مجموعه‌ها به دلیل ناآگاهی از نحوه صدور صورتحساب الکترونیکی یا تایید فاکتورها در سامانه با جرائم مواجه می‌شوند، نخستین چیزی که قربانی می‌شود، روحیه کار جمعی و انگیزه فعالیت فرهنگی است. به جای اینکه دستگاه‌های حمایتی بیایند و سیستم‌های مشاوره‌ای رایگان یا سامانه‌های ساده‌شده ویژه اهالی فرهنگ ایجاد کنند، تمام بار نظارتی روی دوش فعالان کم‌درآمد این عرصه افتاده است. این روند نگران‌کننده است چون شریان‌های حیاتی اقتصاد فرهنگ را دچار افت عملکرد می‌کند.
پیچیدگی‌های مالیات تکلیفی و تراکنش‌های بانکی
راوی تجربه: یکی دیگر از نقاطی که هنرمندان در آن دچار خسارت مالی می‌شوند، بحث مالیات تکلیفی در قراردادها و تفکیک حساب‌های بانکی است. در این زمینه چه توصیه‌ای دارید؟
علیرضا توانا: این موضوع یکی از اصلی‌ترین نقاط آسیب‌پذیری است. در بسیاری از پروژه‌های تصویری، نمایشی یا مجلدی، قراردادهایی بین تهیه‌کننده یا کارفرما با عوامل هنری بسته می‌شود. بارها دیده‌ایم که بندهای مربوط به مالیات تکلیفی (ماده ۸۶) مبهم نوشته می‌شوند. کارفرما مالیات را از دستمزد هنرمند کسر می‌کند اما آن را به حساب سازمان مالیاتی واریز نمی‌کند! سال‌ها بعد، سازمان مالیاتی به سراغ خود هنرمند می‌آید و او را بدهکار می‌شناسد.
از سوی دیگر، مسئله حساب‌های بانکی است. اهالی هنر معمولاً تمام درآمدهای شخصی، هدایا، فروش وسایل شخصی، یا حتی وجوه امانی دوستان را وارد همان حسابی می‌کنند که دستمزد کارهای هنری‌شان به آن واریز می‌شود. الگوریتم‌های هوشمند سازمان مالیاتی، تمامی این ورودی‌ها را به عنوان «درآمد کسب‌وکار» تلقی می‌کنند و اگر هنرمند مدرکی برای اثبات ماهیت غیردرآمدی آن‌ها نداشته باشد، مشمول مالیات‌های سنگین می‌شود.
دست‌گیری و یاری‌رسانی؛ راهکارهای عملی برای امنیت خاطر هنرمندان
راوی تجربه: آقای توانا، به عنوان پژوهشگری که خیرخواهانه و با نگاهی حمایتی به دنبال حفظ کرامت این قشر هستید، چه راهکارهای ساده و گام‌به‌گامی پیشنهاد می‌کنید تا اهالی هنر بتوانند با آرامش و بدون دغدغه اداری به مسیر خلاقانه خود ادامه دهند؟
علیرضا توانا: من ترجیح می‌دهم به جای زبان نگران‌کننده اداری، با زبان راهگشا، مشفقانه و پیشنهادی صحبت کنم. جامعه هنری ما برای اینکه همیشه در پناه امن قوانین باشد و اجازه ندهد حق قانونی‌اش ضایع شود، می‌تواند این «چتر امن ۵ گانه» را مد نظر قرار دهد:
چتر امن مالیاتی؛ ۵ گام ساده برای آرامش خاطر اهالی هنر
- تشکیل کارگروه مشاوره‌ای رایگان در تشکل‌ها و انجمن‌های هنری
- ثبت‌نام و ساده‌سازی و ارسال منظم اظهارنامه (به عنوان اعلام حضور)
- جداسازی کامل حساب بانکی تجاری از مصارف و تراکنش‌های شخصی
- مطالبه‌گری صنفی برای ساده‌سازی بوروکراسی مالیاتی اهالی هنر
- بهره‌گیری از مشاوران امین و آگاه به ادبیات خاص اقتصاد هنر
یک.تقویت نقش نهادهای صنفی: خانه‌های سینما، تئاتر، موسیقی، مطبوعات و انجمن‌های تجسمی باید کارگروه‌ها و کلینیک‌های مشاوره مالیاتیِ رایگان یا ارزان‌قیمت برای اعضای خود راه‌اندازی کنند تا هیچ هنرمندی در برابر سیستم اداری تنها نماند.
دو.ارسال به موقع و ساده اظهارنامه: هنرمندان عزیز باید بدانند که تسلیم یک فرم ساده اظهارنامه در موعد مقرر، صرفاً یک «اعلام حضور قانونی» است. این فرم، همان کمربند ایمنی است که معافیت شما را در برابر جرایم تضمین می‌کند.
سه.تفکیک حساب بانکی: اختصاص دادن یک حساب بانکی مشخص برای درآمدهای هنری و جدا کردن آن از حساب شخصی و خانوادگی، جلوی ادعاهای ممیزی را می‌گیرد و آرامش روانی هنرمند را حفظ می‌کند.
چهار.مطالبه‌گری قانون‌مند و متحد: اصناف هنری باید با همدلی، از مجلس شورای اسلامی و سازمان امور مالیاتی بخواهند که دستورالعمل‌های ساده‌شده و متناسب با ماهیت «اقتصاد خرد هنر» تدوین شود.
پنج.شفاف‌سازی متن قراردادها: قبل از امضای هر قرارداد بزرگ، حتماً بندهای مربوط به کسورات، مالیات تکلیفی و ارزش افزوده را با یک مشاور مطلع چک کنند تا مسئولیت‌ها کاملاً روشن باشد.
سخن پایانی؛ هنر جریان حیات جامعه است
راوی تجربه: از این گفتگو بسیار جامع، راهگشا و حمایتی بی‌نهایت سپاسگزاریم. اگر پیام یا صحبت پایانی برای اهالی فرهنگ دارید، بفرمایید.
علیرضا توانا: من هم از شما و رسانه مسئول «راوی تجربه» تشکر می‌کنم که فضا را به سمتی بردید که دغدغه اصلی، حفظ کرامت، امنیت شغلی و آرامش روانی اهالی فرهنگ باشد. پیام من به تمام هنرمندان، نویسندگان و فعالان عزیز این است: نگران قوانین نباشید. مالیات و مقررات اداری قرار نیست مانع یا دشمن هنر باشد. اگر با آگاهی و کمک مشاوران دلسوز، چند قاعده ساده اداری را رعایت کنید، می‌توانید با خیال آسوده تمام انرژی خود را روی خلق آثار ارزشمند تمرکز دهید.
دولت و نهادهای حاکمیتی نیز باید بدانند که حمایت از هنرمندان، هزینه نیست بلکه سرمایه‌گذاری بر روی آینده روحی و فرهنگی کشور است و هر قدمی که برای تسهیل مسیر کاری آن‌ها برداشته شود، برکت آن به کل جامعه بازخواهد گشت.
راوی تجربه: ممنون از حضور ارزشمند شما در گفتگو با «راوی تجربه».
اخبار فرهنگ و هنر را اینجا بخوانید.
دیدگاه‌ها
برای ثبت دیدگاه وارد شوید یا ثبت‌نام کنید.
اولین دیدگاه را شما بنویسید.