تاریخچه پلاک خودرو در ایران؛ از درشکههای قدیمی تا خودروهای پنجپلاکه
اولین خودروهای ایران ۵ پلاک داشتند؛ ماجرای عجیب شمارهگذاری خودرو در ۱۰۰ سال پیش
حدود یک قرن پیش، زمانی که شمارهگذاری خودرو در ایران شکل گرفت، هر اتومبیل باید پنج پلاک مختلف داشت؛ از پلاک نام کارخانه سازنده تا نشانی مالک و مالیات. بررسی اسناد تاریخی نشان میدهد نظام پلاکگذاری در ایران از سال ۱۳۰۵ آغاز شد و در گذر زمان به پلاکهای ملی امروزی رسید.
به روایت راوی تجربه، تاریخچه پلاک خودرو در ایران به بیش از یک قرن پیش بازمیگردد؛ زمانی که شمارهگذاری وسایل نقلیه شکل متفاوتی با امروز داشت. شاید عجیب به نظر برسد، اما نخستین خودروهای پلاکشده در ایران باید پنج پلاک مجزا داشتند که هرکدام اطلاعاتی از نام کارخانه سازنده تا نشانی مالک و وضعیت مالیاتی خودرو را نشان میداد. این شیوه قدیمی شمارهگذاری، بخشی از داستان تحول حملونقل در ایران است که از درشکهها و گاریها آغاز شد و سرانجام به پلاک ملی امروزی رسید.
این بخش کمتر شناختهشده از تاریخ حملونقل ایران در کتاب «نمره اول؛ تاریخچه پلاک خودرو در ایران از ابتدا تا ظهور پلاک ملی» بررسی شده است؛ اثری که با مشارکت مرکز تحقیقات کاربردی پلیس راهور و مؤسسه فرهنگی موزههای بنیاد تهیه شده و به تحولات شمارهگذاری وسایل نقلیه در ایران میپردازد.
نخستین پلاکهای ایران متعلق به خودروها نبودند
شاید جالب باشد بدانید که پیش از فراگیرشدن اتومبیل، شمارهگذاری وسایل نقلیه در ایران برای درشکهها و گاریها اجرا میشد.
در سال ۱۲۹۸ خورشیدی و در دوران صدارت وثوقالدوله، اداره بلدیه یا همان شهرداری وقت، شمارهگذاری درشکهها و گاریها را آغاز کرد. هدف از این اقدام، برقراری نظم در رفتوآمد شهری، شناسایی صاحبان وسایل نقلیه و دریافت عوارض بود.
با گسترش تهران و افزایش تعداد وسایل حملونقل، مدیریت تردد در خیابانها به مسئلهای مهم تبدیل شده بود. مأموران بلدیه نیز وظیفه داشتند وسایل نقلیه بدون پلاک یا دارای پلاک مخدوش را شناسایی و جریمه کنند.
این اقدام از نخستین تجربههای رسمی ثبت و شناسایی وسایل نقلیه در کشور بود؛ تجربهای که بعدها مبنایی برای گسترش نظام شمارهگذاری خودروها شد.

سال ۱۳۰۵؛ آغاز تاریخ شمارهگذاری خودرو در ایران
بر اساس اطلاعات منتشرشده در کتاب «نمره اول»، سابقه نخستین خودروهای پلاکشده در ایران به سال ۱۳۰۵ خورشیدی بازمیگردد.
در آن دوران، مجموعهای از مقررات برای شمارهگذاری اتومبیلها تدوین شد که ۳۲ بند داشت. این قوانین سرانجام در سال ۱۳۰۸ به شکل نهایی درآمدند.
نکته شگفتانگیز این مقررات، تعداد پلاکهایی بود که هر خودرو باید همراه داشت. برخلاف امروز که خودروها معمولاً دارای یک پلاک جلو و یک پلاک عقب هستند، در نظام اولیه شمارهگذاری، پنج نوع پلاک برای هر اتومبیل پیشبینی شده بود.
این پنج پلاک اطلاعات زیر را مشخص میکردند:
-
نام کارخانه سازنده خودرو
-
نشانی مالک خودرو
-
شماره شناسایی عقب
-
شماره شناسایی جلو
-
اطلاعات مربوط به مالیات
به این ترتیب، پلاک در آن روزگار تنها وسیلهای برای شناسایی خودرو نبود؛ بلکه اطلاعات مالکیت، تولیدکننده و وضعیت مالیاتی آن را نیز در بر میگرفت.
وقتی تهران فقط ۱۵۲۲ خودروی شخصی داشت
در حدود سال ۱۳۰۸، شمار خودروهای شخصی تهران به ۱۵۲۲ دستگاه رسید. افزایش تعداد اتومبیلها باعث شد مسئولان به فکر تغییر شکل پلاکها و سادهسازی نظام شمارهگذاری بیفتند.
در الگوی جدید، نام شهر روی پلاک درج میشد و چهار رقم در قسمت بالای آن قرار میگرفت. این تغییر، گامی مهم در فاصلهگرفتن از پلاکهای متعدد و حرکت به سمت ساختاری منظمتر بود.
با افزایش استفاده از خودرو، دیگر صدور پلاک به شیوههای محلی و پراکنده پاسخگوی نیاز شهرها نبود. مسئولان به نظامی نیاز داشتند که بتواند خودروها را با سرعت بیشتری شناسایی و رفتوآمد آنها را کنترل کند.
تشکیل نخستین واحد رسمی کنترل ترافیک در ایران
رشد تعداد خودروها تنها شکل پلاکها را تغییر نداد، بلکه به شکلگیری ساختارهای تازهای برای مدیریت ترافیک نیز منجر شد.
در سالهای آغازین توسعه حملونقل موتوری، تهران هنوز خیابانهای آسفالته و عریض امروزی را نداشت. درشکهها، گاریها، دوچرخهها و تعداد محدودی اتومبیل در مسیرهای شهری رفتوآمد میکردند.
در چنین شرایطی، نخستین واحد رسمی کنترل وسایل نقلیه با عنوان «شعبه آلات ناقله» در تهران تشکیل شد. این واحد بعدها به «شعبه وسائط نقلیه» تغییر نام داد.
ریاست این مجموعه بر عهده فتحاللهخان بهنام قرار گرفت و امور صدور گواهینامه رانندگی و شمارهگذاری خودروها نیز به متخصصی فرانسوی به نام موسیو کارنه سپرده شد.
این تشکیلات بهتدریج توسعه یافت و زمینه تشکیل ساختار مستقل راهنمایی و رانندگی را فراهم کرد.
تغییر پلاکها در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰
در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، افزایش ورود خودروهای خارجی، رشد تولید اتومبیل و گسترش سفرهای بینشهری، نظام شمارهگذاری ایران را وارد مرحله تازهای کرد.
در این دوره، پلاکهای شهری و استانی گسترش یافتند و برای شناسایی محل ثبت خودرو از حروف یا نشانههای مشخص استفاده شد. در کنار این نشانهها، شمارههای چهار یا پنجرقمی نیز به خودروها اختصاص پیدا میکرد.
این شیوه علاوه بر تسهیل شناسایی وسایل نقلیه، به مدیریت تردد، پیگیری تخلفات رانندگی، ثبت آمار خودروها و دریافت مالیات کمک میکرد.
بهتدریج، پلاک خودرو از یک نشانه ساده شناسایی به بخشی از سامانه مدیریت حملونقل کشور تبدیل شد.
تاریخچه پلاک خودرو در ایران از پلاکهای قدیمی تا پلاک ملی
تغییرات پلاک خودرو در ایران طی یک قرن گذشته، بازتابی از تحولات زندگی شهری و پیشرفت فناوری بوده است.
پلاکهایی که روزگاری از چند قطعه فلزی مجزا تشکیل میشدند، بهمرور جای خود را به نمونههایی با ابعاد استاندارد، حروف مشخص و نظام شمارهگذاری منظم دادند.
در ادامه این مسیر، پلاک ملی بهعنوان یکی از مراحل مهم یکپارچهسازی شمارهگذاری خودروها در ایران شکل گرفت.
این تغییرات نشان میدهد که نظام شناسایی خودروها همگام با افزایش تعداد وسایل نقلیه و پیچیدهترشدن مدیریت ترافیک توسعه یافته است.
کتابی که تاریخ فراموششده پلاک خودرو را روایت میکند
کتاب «نمره اول؛ تاریخچه پلاک خودرو در ایران از ابتدا تا ظهور پلاک ملی» با هدف ثبت و بررسی این بخش از تاریخ حملونقل کشور منتشر شده است.

حمیدرضا سلیمانی، مدیرعامل مؤسسه فرهنگی موزههای بنیاد، در مراسم رونمایی از این اثر اعلام کرد که تهیه کتاب حاصل دستکم ۱۲ سال تلاش پژوهشی بوده است.
او همچنین به وجود ۳۲۰ خودروی تاریخی در موزه خودروهای تاریخی ایران اشاره کرد؛ خودروهایی که هرکدام میتوانند بخشی از تاریخ فناوری، صنعت و زندگی اجتماعی کشور را روایت کنند.
این پژوهش تنها به شکل ظاهری پلاکها محدود نمیشود، بلکه تغییرات قوانین، ساختارهای انتظامی، نحوه ثبت مالکیت و شیوههای کنترل رفتوآمد را نیز بررسی میکند.
در نهایت، تاریخچه پلاک خودرو در ایران نشان میدهد که پشت این صفحه فلزی کوچک، داستانی طولانی از تحول شهرها و حملونقل نهفته است؛ داستانی که از شمارهگذاری درشکهها و گاریها آغاز شد و به نظام پلاک ملی امروز رسید.
منبع: خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)
دیدگاهها
برای ثبت دیدگاه وارد شوید یا ثبتنام کنید.
اولین دیدگاه را شما بنویسید.